Dingil yükü hesaplama: tır ve dorse aks yükü rehberi
Toplam ağırlık sınırın altında olsa da tek bir dingil aşırı yüklenebilir. Dorseyi şasi pimi ve dingil grubu üzerinde duran bir kiriş gibi hesaplayın: yöntem, örnek hesap, resmî sınırlar ve pratik öneriler.
· 9 dk okuma
Bir tırın toplam ağırlığı yasal sınırın altında olabilir, ama yük yanlış yere konduysa tek bir dingil yine aşırı yüklenir. Türkiye'deki yükleme yönetmeliği bunu açıkça yasaklar: araçlar, azami yüklü ağırlık aşılmasa bile azami dingil ağırlıkları aşılacak biçimde yüklenemez.
Kısa cevap: dingil yükü, dorseyi şasi pimi ve dingil grubu üzerinde duran bir kiriş gibi düşünerek hesaplanır. Yükün ağırlık merkezi dingil grubuna ne kadar yakınsa dingil grubu o kadar, pime ne kadar yakınsa çekici o kadar yük taşır. Bu yazıda hesabı adım adım gösteriyor, Türkiye ve AB'deki resmî sınırları veriyor ve ağır yükün dorsede nereye konması gerektiğini örneklerle anlatıyoruz.
Dingil yükü nedir ve neden önemlidir?
Dingil yükü (aks yükü), aynı dingile bağlı tekerleklerden yola aktarılan ağırlıktır. Bir tırda dingil ağırlığı çekicinin ön ve tahrik dingilleri ile dorsenin dingil grubu için ayrı ayrı sınırlanır. Sınırlar köprüleri ve yol üst yapısını korumak için konur; aşıldığında yol hasar görür, frenleme ve yol tutuşu bozulur, lastik ve süspansiyon zorlanır.
Türkiye'de Araçların Yüklenmesine İlişkin Ölçü ve Usuller ile Tartı ve Boyut Ölçüm Toleransları Hakkında Yönetmelik (2012) dingil ve toplam ağırlık sınırlarını verir; idari para cezasında işletenin yanında gönderenden de söz eder. Yani yanlış dağıtılmış yükün sonucu yalnız taşıyıcıyı ilgilendirmez.
AB'de yol kenarı denetimlerini düzenleyen 2014/47/AB sayılı Direktif (2014), Ek III'te yükün dağıtımında hem azami dingil yüklerinin hem de gerekli en az dingil yüklerinin gözetilmesini ister. En az yük de önemlidir: çekicinin tahrik ve yönlendirme dingilleri fazla hafiflerse çekiş ve direksiyon hakimiyeti azalır.
Türkiye ve AB'de dingil ağırlık sınırları nelerdir?
Türkiye'deki yönetmelik ve AB'nin 96/53/AT sayılı Direktifi (1996, değişiklikleriyle) karayolu yük taşımacılığında aynı temel değerleri kullanır.
| Dingil ya da araç | Türkiye | AB (96/53/AT) |
|---|---|---|
| Tahriksiz tek dingil | 10 t | 10 t |
| Tahrikli dingil | 11,5 t | 11,5 t |
| Römork / yarı römork ikili dingil, aralık 1,3–1,8 m | 18 t | 18 t |
| Römork / yarı römork ikili dingil, aralık 1,8 m ve üzeri | 20 t | 20 t |
| Üçlü dingil grubu, aralık 1,3 m ve altı | 21 t | 21 t |
| Üçlü dingil grubu, aralık 1,3–1,4 m | 24 t | 24 t |
| Beş ve daha çok dingilli çekici + yarı römork | 40 t | 40 t |
| 40 ft ISO konteyner taşıyan üç dingilli çekici + iki ya da üç dingilli yarı römork | 44 t | 44 t (kombine taşımada) |
Tablo özet niteliğindedir. AB'de alternatif yakıtlı ve sıfır emisyonlu araçlar için ek paylar vardır ve direktifin yeniden düzenlenmesi AB'de görüşülmektedir (2023/0265(COD)). Ayrıca aracın tescil belgesindeki azami ağırlıklar bu değerlerden düşük olabilir ve hangisi düşükse o geçerlidir. Gideceğiniz ülkenin güncel kurallarını taşıyıcınızla teyit edin.
Dingil yükü nasıl hesaplanır?
Dingil yükü, moment dengesiyle hesaplanır. Yarı römork, önde çekicinin beşinci tekerine oturan şasi pimi, arkada dingil grubu olmak üzere iki mesnetli bir kiriş gibi düşünülür. Yükün ağırlığı (W) ağırlık merkezinde (x) etki eder ve iki mesnet arasında paylaşılır:
Dingil grubu payı = W × (x − pim) ÷ (dingil grubu − pim)
Şasi pimi payı = W − dingil grubu payı
Uzaklıklar ön duvardan ölçülür. Dorsenin kendi ağırlığı (dara) aynı hesapla kendi ağırlık merkezinden paylaştırılır ve sonuçlar toplanır. Birden fazla kalemde yükün ortak ağırlık merkezi, her kalemin ağırlığı ile ağırlık merkezi uzaklığının çarpımları toplanıp toplam ağırlığa bölünerek bulunur.
Örnek hesap: StowCargo'nun tipik dorse modeli
Aşağıdaki değerler StowCargo'nun tenteli dorse için kullandığı varsayımlardır, yasal sınır ya da belirli bir dorsenin ölçüsü değildir: şasi pimi ön duvardan 1,6 m, dingil grubu 9,3 m geride; dorse darası 7.000 kg ve ağırlık merkezi 8,0 m'de; dingil grubu için kullanılan sınır 24.000 kg. Pim ile dingil grubu arası 9,3 − 1,6 = 7,7 m'dir.
1. Boş dorse (dara): dingil grubu payı 7.000 × (8,0 − 1,6) ÷ 7,7 = 7.000 × 6,4 ÷ 7,7 ≈ 5.818 kg; pim payı 7.000 − 5.818 ≈ 1.182 kg.
2. 24 t yük dorseye eşit dağılmış (ağırlık merkezi 6,8 m): yükün dingil grubu payı 24.000 × 5,2 ÷ 7,7 ≈ 16.208 kg, pim payı ≈ 7.792 kg. Dara eklenince dingil grubu ≈ 22.026 kg, şasi pimi ≈ 8.974 kg olur. Dingil grubu 24.000 kg'lık varsayımın altındadır. StowCargo bu 8.974 kg'ı pim referansı olarak kullanır: dorsenin tasarlandığı, tam yükün eşit dağıldığı durumdaki pim yükü.
3. 1 t yük ön duvara dayalı (iki Euro palet, ağırlık merkezi 0,6 m): yükün dingil grubu payı 1.000 × (0,6 − 1,6) ÷ 7,7 ≈ −130 kg; eksi işaret, yükün pimin önünde durduğunu ve dingil grubunu biraz hafiflettiğini gösterir. Pim ≈ 1.130 + 1.182 = 2.312 kg, dingil grubu ≈ 5.688 kg. Pim yükü referansın çok altındadır; yük yerinde kalabilir.
4. 20 t ağır yük ön duvara dayalı (ilk 4 m'de, ağırlık merkezi 2,0 m): yükün dingil grubu payı 20.000 × 0,4 ÷ 7,7 ≈ 1.039 kg, pim payı ≈ 18.961 kg. Dara eklenince şasi pimi ≈ 20.143 kg, dingil grubu ≈ 6.857 kg olur. Pim yükü referansın iki katını aşar. Karşılaştırma için çekicinin yönlendirme dingili (tahriksiz tek dingil, 10 t) ile tahrik dingilinin (11,5 t) yasal toplamı 21,5 t'dur; pim yükü buna, çekicinin kendi ağırlığı eklenmeden bile yaklaşır.
Hafif yük ön duvarda neden kalabilir, ağır yük neden kalamaz?
Yükleyiciler yükü kabin tarafındaki ön duvara dayayarak başlar; bu, sabitlemeyi kolaylaştırır çünkü ileri yöndeki fren kuvvetini ön duvar karşılar. Hafif yükte bunun bir sakıncası yoktur: yukarıdaki 1 t'luk örnekte pim yükü 2.312 kg'dır ve referansın çok altındadır. Yükü ortaya almak burada dingil açısından bir şey kazandırmaz, sabitlemeyi ise zorlaştırır.
Ağır ve yoğun yükte durum değişir. Çelik bobin, makine ya da taş plaka gibi kısa boyda çok ağırlık taşıyan yükler ön duvarda kalırsa ağırlığın neredeyse tamamı çekiciye biner. Çözüm, yükü dorse boyunca yaymak ya da ağırlık merkezini yeterince geriye almaktır.
StowCargo'nun yerleştirme motoru bu kuralı uygular: yük varsayılan olarak ön duvara ve sağ yan duvara dayalı başlar. Pime binen yük, azami yükün dorseye eşit dağıldığı durumdaki pim yükünden fazlaysa motor yükü bütün olarak yalnız gerektiği kadar kapıya doğru kaydırır. Hafif yükün ağırlık merkezi pimin önünde kalsa da yük yerinde bırakılır. Kaydırma yapılınca öndeki boşluğun doldurulması ya da takozlanması gerekir; bunun nedenini yük sabitleme kuralları yazısında anlattık.
Ağır yük ne kadar geride durmalı?
StowCargo'nun modelinde pim yükünün referansı aşmaması için yükün ağırlık merkezi ön duvardan en az şu uzaklıkta olmalıdır:
x en az = 9,3 − 60.000 ÷ W (W kg, x metre)
Buradaki 60.000, pim referansına karşılık gelen yük momentidir: 24.000 kg × (9,3 − 6,8) m. Bağıntıdan şu sonuçlar çıkar:
- Yaklaşık 6.450 kg'a kadar yük, ağırlık merkezi nerede olursa olsun pimi referansın üstüne çıkarmaz; ön duvarda kalabilir.
- 10 t yükte ağırlık merkezi en az 3,3 m geride olmalıdır.
- 20 t yükte en az 6,3 m geride olmalıdır. 4 m boyundaki bir blok için bu, yükün ön duvardan 4,3 m geriden başlaması demektir; bu durumda dingil grubu ≈ 18.026 kg olur.
- 24 t yükte 6,8 m, yani dorsenin tam ortası gerekir.
Ters yönde de bir sınır vardır. Ağırlık merkezi dingil grubunun arkasına geçerse yükün pim payı eksiye düşer, çekici hafifler ve çekiş azalır. StowCargo bu durumda “yükü öne alın” uyarısı verir. Kendi dorsenizin gerçek pim ve dingil konumları bu varsayımlardan farklıysa sonuçlar da farklı olur; hesap yöntemi aynı kalır.
StowCargo dingil yükünü nasıl tahmin eder?
StowCargo, yerleştirme bittiğinde yükün ağırlık merkezini kutuların gerçek konumlarından hesaplar ve aracın tipine göre dağılımı gösterir:
- Yarı römorklarda (tenteli tır, mega treyler, frigo, açık kasa) şasi pimi ve dingil grubu yükü dara dahil tahmin edilir. Pim yükü referansı aşarsa, ağırlık merkezi dingil grubunun arkasına düşerse ya da dingil grubu varsayılan sınırı aşarsa uyarı çıkar.
- Kamyonlarda (kırkayak, 10 teker kamyon, kamyonet, panelvan) ön ve arka dingil ayrı hesaplanır. Ön dingil çok hafifse direksiyon hakimiyeti uyarısı verilir; ön dingil aşılıyorsa yükü kaç metre kapıya doğru kaydırmanın yeteceği önerilir.
Tüm değerler tahmindir: araç geometrisi ve dara tipik değerlerdir, çekicinin beşinci teker konumu ve kendi dingil yükleri hesaba girmez. Kesin değer araç belgelerinden ve kantar tartımından gelir. Tahminin işlevi, yükleme yapılmadan önce riskli bir yerleşimi görünür kılmaktır. Dorse tiplerinin iç ölçüleri için dorse çeşitleri ve ölçüleri yazısına ya da 13,60 m tenteli tır sayfasına bakabilirsiniz.
Dingil yükünü sınır içinde tutmak için pratik öneriler
Dingil aşımlarının çoğu planlamada önlenebilir. Yükleme öncesinde şunlara dikkat edin:
- Ağır kalemleri dorse boyunca yayın. Tek bir ağır grubu bir uca toplamak yerine hafif ve ağır kalemleri boyuna dengeli dağıtın.
- Ağır yükü alta ve enine ortaya koyun. Yüksek ağırlık merkezi devrilme riskini, yana kayık ağırlık ise tek taraftaki tekerlek yükünü artırır.
- Doğru ağırlıkla planlayın. Hesap çeki listesindeki brüt ağırlıklarla yapılır; eksik ya da tahmini ağırlık yanlış dağılım demektir. Kalem başına brüt ağırlığı nasıl yazacağınızı çeki listesi nasıl hazırlanır yazısında anlattık.
- Çok noktalı teslimatı hesaba katın. İlk noktada boşaltılan yük dağılımı değiştirir; kalan yükün de sınır içinde kalması gerekir.
- Yola çıkmadan tartın. Şüpheli yüklerde kantarda dingil bazında tartım yaptırın; tescil belgesindeki sınırlarla karşılaştırın.
Konteyner taşımacılığında doğrulanmış brüt ağırlık (VGM) ayrıca beyan edilir; ayrıntılar konteyner VGM nedir yazısında.
Sonuç
Dingil yükü hesabı bir kiriş problemidir: yükün ağırlığı ve ağırlık merkezinin konumu, şasi pimi ile dingil grubu arasındaki paylaşımı belirler. Hafif yük ön duvarda güvenle kalabilir; ağır ve yoğun yük ise ağırlık merkezi yeterince geride olmadıkça çekiciyi aşırı yükler. Resmî sınırlar Türkiye'de ve AB'de büyük ölçüde aynıdır, ama aracın kendi belgesi her zaman son sözü söyler.
Yükünüzün araçta nasıl dağıldığını görmek için ücretsiz yük hesaplama aracıyla başlayın. Karışık çeki listelerinde ağırlık merkezini, tahmini dingil yüklerini ve sabitleme önerisini aynı raporda görmek için çalışma alanında bir plan açabilirsiniz.