CMR belgesi nedir, nasıl doldurulur? Kutu kutu rehber

Türkiye'den Avrupa'ya ya da Orta Asya'ya giden her tırın kabininde bir CMR belgesi bulunur. Sınırda, gümrükte ve alıcının deposunda ilk istenen belgelerden biridir; bir hasar ya da eksik kap tartışmasında da ilk bakılan belgedir.

Kısa cevap: CMR belgesi (CMR taşıma senedi, İngilizce CMR consignment note), uluslararası karayolu eşya taşımasında taşıma sözleşmesini ve taşıyıcının malı hangi durumda teslim aldığını gösteren belgedir. Dayanağı 1956 tarihli Cenevre CMR Sözleşmesi'dir; Türkiye 1995'te bu Sözleşme'ye katılmıştır. Bu yazıda Sözleşme'nin hangi taşımalara uygulandığını, belgenin neyi kanıtladığını, nüshaları ve imzaları, kutuların nasıl doldurulduğunu, şoförün çekincesini ve e-CMR'yi kaynaklarıyla bulacaksınız.

CMR belgesi nedir?

CMR belgesi, uluslararası karayolu taşımasında gönderen, taşıyıcı ve alıcı arasındaki taşıma sözleşmesini kayda geçiren belgedir. Adı, Fransızca Convention relative au contrat de transport international de marchandises par route kısaltmasından gelir. Sözleşme, Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) bünyesinde hazırlanmış ve 19 Mayıs 1956'da Cenevre'de imzalanmıştır. BM Antlaşmalar Derlemesi kayıtlarına göre 2 Temmuz 1961'de yürürlüğe girmiştir, Ekim 2026 itibarıyla 58 tarafı vardır ve Türkiye 2 Ağustos 1995'te katılmıştır. Türkiye, sorumluluk sınırını özel çekme hakkı (SDR) cinsinden yeniden düzenleyen 1978 Protokolü'ne de aynı tarihte katılmıştır.

Türk mevzuatı da CMR'yi tanır. Gümrük Yönetmeliği taşıma belgelerini sayarken (m. 118) denizyolu için konşimentoyu, karayolu için CMR belgesini gösterir. Sektörde sık duyulan “CMR konşimento” ifadesi bu yüzden yanlış anlaşılmaya açıktır: konşimento denizyolu belgesidir, karayolundaki karşılığı CMR taşıma senedidir.

CMR Sözleşmesi hangi taşımalara uygulanır?

CMR Sözleşmesi'nin 1. maddesine göre Sözleşme, ücret karşılığında karayolu taşıtıyla yapılan ve malın teslim alındığı yer ile teslim edileceği yerin iki farklı ülkede bulunduğu taşımalara uygulanır; bu iki ülkeden en az biri Sözleşme'ye taraf olmalıdır. Tarafların uyruğu ya da yerleşim yeri önemli değildir.

• Bursa'dan Münih'e giden komple tır: uygulanır (iki ülke de taraf).
• İstanbul'dan Ankara'ya yurt içi taşıma: uygulanmaz, yurt içi hükümler geçerlidir.
• Parsiyel yükünüz bir aktarma deposunda başka araca geçse bile taşıma sözleşmesi uluslararasıysa CMR çerçevesi aynı kalır. Komple ve parsiyel taşımanın farkı için komple ve parsiyel taşıma yazısına bakabilirsiniz.

CMR belgesi neyi kanıtlar?

Sözleşme'ye göre (m. 4) taşıma sözleşmesi CMR belgesiyle teyit edilir, ama belgenin hiç olmaması, eksik olması ya da kaybolması sözleşmenin geçerliliğini etkilemez. Belge yine de en güçlü delildir. 9. maddeye göre CMR belgesi, aksi kanıtlanana kadar sözleşmenin, koşullarının ve taşıyıcının malı teslim aldığının kanıtıdır. Taşıyıcı belgeye gerekçeli çekince yazmamışsa, malın ve ambalajının teslim alındığında görünür biçimde sağlam olduğu, kap sayısının ve işaretlerin belgedekiyle aynı olduğu varsayılır.

Belgedeki bilgilerin doğruluğundan gönderen sorumludur (m. 7): eksik ya da yanlış bilgi yüzünden taşıyıcının uğradığı masraf ve zararı gönderen karşılar. Brüt ağırlığın önemi burada bir kez daha ortaya çıkar. 1978 Protokolü ile değişen 23. maddeye göre taşıyıcının kayıp tazminatı, eksik çıkan brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 hesap birimiyle (IMF'nin tanımladığı SDR) sınırlıdır. Örneğin 153 kg brüt ağırlığındaki bir palet kaybolursa sınır 153 × 8,33 = 1.274,49 SDR olur. Malınız değerliyse, Sözleşme'nin 6. maddesinde sayılan değer beyanı ve teslimde özel menfaat beyanı seçeneklerini taşıyıcınızla önceden konuşun.

CMR kaç nüsha düzenlenir, kim imzalar?

CMR belgesi üç asıl nüsha olarak düzenlenir ve gönderen ile taşıyıcı tarafından imzalanır (m. 5). Birinci nüsha gönderene verilir, ikinci nüsha malla birlikte gider ve teslimde alıcıya verilir, üçüncü nüsha taşıyıcıda kalır. Alıcı, mal teslim yerine ulaşınca ikinci nüshanın kendisine verilmesini isteyebilir (m. 13).

Matbu formlarda nüsha sayısı üçten fazla olabilir. IRU'nun 2007 model CMR doldurma kılavuzu, formun dört renkli basıldığını belirtir: kırmızı gönderen, mavi alıcı (yükle birlikte gider), yeşil taşıyıcı, siyah idari işlemler için. Tüm nüshalar aynı biçimde doldurulmalıdır.

Mal birden çok araca yükleniyorsa gönderen ya da taşıyıcı her araç için ayrı CMR düzenlenmesini isteyebilir (m. 5/2). Bu, çeki listesinin de araç başına hazırlanması için güçlü bir nedendir; ayrıntısı çeki listesi nasıl hazırlanır yazısında.

CMR nasıl doldurulur? Kutu kutu alanlar

Sözleşme'nin 6. maddesi CMR belgesinde bulunması gereken bilgileri sayar: düzenlendiği yer ve tarih; gönderenin, taşıyıcının ve alıcının adı ve adresi; malın teslim alındığı yer ve tarih ile teslim yeri; malın cinsi ve ambalaj şekli (tehlikeli mallarda genel kabul görmüş tanımı); kap sayısı, işaretleri ve numaraları; brüt ağırlık ya da başka ölçüyle miktar; taşıma ücretleri; gümrük ve diğer işlemler için talimatlar; ve taşımanın, aksine bir hüküm olsa bile, bu Sözleşme'ye tabi olduğu ibaresi. Gerektiğinde aktarma yasağı, gönderenin ödeyeceği ücretler, mal bedeli tahsili, beyan edilen değer, sigorta talimatı, taşıma süresi ve taşıyıcıya verilen belgelerin listesi de eklenir.

Sözleşme kutu numarası vermez; numaralar formu basanın düzenidir. Bugün iki düzen yaygın olarak karşınıza çıkar. Biri, örneğin Polonya resmî eğitim platformundaki örnek formda görülen klasik 24 kutulu düzen; diğeri IRU'nun 2007 modeli. Aynı bilgi iki düzende farklı kutulardadır:

Klasik düzende malın tanımı kutuları şöyle dolar (çeki listesindeki 12 paletlik örnekle):

• 6, işaret ve numaralar: kapların üstündeki işaret, ör. “FT1042-01 … 12”.
• 7, kap adedi: 12.
• 8, ambalaj şekli: “12 Euro palet, streçli”.
• 9, malın cinsi: faturadaki tanımla aynı ifade.
• 10, istatistik numarası: gerekiyorsa gümrük tarife numarası.
• 11, brüt ağırlık (kg): 1.836.
• 12, hacim (m³): 20,09.

Bu rakamlar çeki listesinin toplam satırından gelir. Faturada, çeki listesinde ve CMR'de aynı kap sayısı ve aynı brüt ağırlık yazmalıdır.

Şoförün çekincesi (ihtirazi kayıt) ne anlama gelir?

Taşıyıcı malı teslim alırken kap sayısının, işaret ve numaraların belgeyle uyumunu ve malın ve ambalajın görünür durumunu kontrol eder (m. 8). Kap sayısını makul araçlarla doğrulayamıyorsa ya da ambalajda bir sorun görüyorsa, bunu gerekçesiyle belgeye çekince olarak yazar. Klasik düzende bu kutu 18, IRU 2007 modelinde 8 numaralıdır.

İki ayrıntı önemlidir. Birincisi, çekince gönderen bunu belgede açıkça kabul etmedikçe göndereni bağlamaz. İkincisi, çekince yoksa malın sağlam ve belgedeki sayıda teslim alındığı varsayılır (m. 9/2). Bu yüzden gönderen açısından en iyisi, yüklemeyi şoförle birlikte saymak ve çekince gerektirecek bir durum bırakmamaktır. Örneğin “sayım yapılmadı” ya da “yüklemede bulunmadım” gibi bir not, eksik kap tartışmasında konumunuzu zayıflatır. Yükün nasıl sabitleneceği ve kimin sorumlu olduğu için yük sabitleme kuralları yazısına bakabilirsiniz.

Teslimde alıcının da süreleri vardır (m. 30): görünür kayıp ya da hasar en geç teslimde, görünmeyen kayıp ya da hasar teslimden itibaren pazar ve resmî tatiller hariç 7 gün içinde yazılı olarak bildirilmelidir. Gecikme tazminatı için yazılı bildirimin, malın alıcının emrine verilmesinden sonraki 21 gün içinde taşıyıcıya ulaşması gerekir.

e-CMR nedir, Türkiye'de durum ne?

e-CMR, CMR belgesinin elektronik olarak düzenlenmesine olanak tanıyan Ek Protokol'e dayanır. BM kayıtlarına göre Protokol 20 Şubat 2008'de Cenevre'de kabul edildi, 5 Haziran 2011'de yürürlüğe girdi, Ekim 2026 itibarıyla 42 tarafı vardır ve Türkiye 31 Ocak 2018'de katılmıştır.

Protokol'e taraf olmak, her seferde e-CMR kullanılabileceği anlamına gelmez. Güzergâhtaki ülkelerin, taşıyıcının ve alıcının elektronik belgeyi kabul etmesi gerekir. Kâğıt CMR bugün de geçerlidir. e-CMR kullanmayı düşünüyorsanız taşıyıcınıza hangi platformu kullandığını ve güzergâhınızdaki ülkelerde kabul edilip edilmediğini sorun.

CMR doldururken sık yapılan hatalar nelerdir?

1. Çeki listesiyle tutmayan kap sayısı ya da brüt ağırlık. Rakamları çeki listesinin toplam satırından alın.
2. Palet darasının brüte katılmaması. Taşıyıcı ve araç paleti de taşır.
3. Birden çok araca tek CMR. Her aracın yükü ve belgesi ayrı olmalıdır.
4. Belirsiz mal tanımı. “Genel kargo” yerine faturadaki tanımı kullanın; tehlikeli malda genel kabul görmüş tanımı yazın.
5. Yanlış kutuya yazmak. Kullandığınız formun numaralarına bakın; klasik düzen ile IRU 2007 aynı değildir.
6. Nüshaların farklı doldurulması. Sonradan bir nüshaya eklenen bilgi diğerlerinde yoksa tartışma çıkar.
7. Teslimde tarih, saat ve imza eksik. IRU kılavuzu varış ve çıkış saatlerinin yazılmasını, bekleme ücreti tartışmalarında yararlı olduğu için önerir.
8. Çekincenin okunmadan imzalanması. Şoförün yazdığı her notu imzadan önce okuyun.

StowCargo CMR bilgi sayfası ne sağlar?

StowCargo resmî CMR formunu düzenlemez; matbu ya da elektronik CMR'yi siz ve taşıyıcınız doldurursunuz. StowCargo, yük planından her araç için bir CMR bilgi sayfası üretir. Sayfa iki dillidir (Türkçe ve İngilizce) ve formu doldururken gereken yük bilgilerini bir arada verir:

• Gönderen, alıcı, teslim yeri, yükleme yeri ve tarihi, taşıyıcı ile plaka ve dorse için alanlar.
• Klasik düzene göre 6–12 numaralı kutuların karşılığı: işaret ve numaralar (plan referansı), kap adedi, ambalaj şekli (ör. “12 palet + 40 parça”), malın cinsi, istatistik numarası için boş alan, palet darası dahil brüt ağırlık ve kapların dış ölçüsüyle hacim.
• Birden çok teslim noktası varsa nokta başına kap, brüt ağırlık ve hacim.

Rakamlar aynı planın çeki listesiyle aynıdır, çünkü ikisi de aracın gerçek yerleşiminden hesaplanır. 13,60 m tenteli tırın iç ölçüleri ve kapasitesi için tenteli tır sayfasına, öteki dorse tipleri için dorse çeşitleri ve ölçüleri yazısına bakabilirsiniz.

Yükleme günü depo ekibi aynı planı telefondan adım adım izleyebilir ve araç fotoğrafını ekleyebilir; bakınız depoda telefonla yükleme.

Sonuç

CMR belgesi, uluslararası karayolu taşımasında “ne, kaç kap, ne kadar ağır, hangi durumda” sorularının imzalı cevabıdır. Sözleşme'yi bilin, kap sayısı ve brüt ağırlığı çeki listesinden alın, her araç için ayrı belge düzenleyin, kullandığınız formun kutu düzenine bakın ve şoförün çekincesini imzadan önce okuyun.

Sevkiyatınızın kaç araç tutacağını görmek için hesap gerektirmeyen ücretsiz yük hesaplayıcıyı deneyin; araç başına çeki listesi ve CMR bilgi sayfasını planla birlikte almak için çalışma alanından başlayın.